4 fazy uzależnienia od alkoholu. Kiedy kończy się kontrola, a zaczyna nałóg?

Intuicyjnie możemy wiedzieć, że nadużywanie alkoholu nie jest zawsze takie samo, jednak, żeby lepiej zrozumieć siebie lub bliskich, warto zadać pytanie: jakie są 4 fazy uzależnienia od alkoholu?
Proces rozwoju choroby alkoholowej dzieli się na 4 główne etapy: 

• faza prealkoholowa (wstępna, przedalkoholowa) 
• faza ostrzegawcza (zwiastunowa) 
• faza krytyczna (ostra)
• faza przewlekła (chroniczna) 

Rozwój nałogu to postępujący proces, w którym alkohol przestaje być rekreacyjną używką, a staje się jedynym sposobem na uśmierzenie głębokiego wewnętrznego bólu.

Osoby, które nadużywają alkoholu nie budzą się pewnego dnia ze świadomością “ok, straciłem kontrolę nad piciem”. Nagłóg, nie tylko alkoholowy, to proces, który rozwija się podstępnie, często w cieniu codziennych obowiązków, awansów i życia rodzinnego. 

Zanim ocenimy siebie lub bliską osobę, warto spojrzeć na całość przez pryzmat współczucia. Jak podkreśla dr Gabor Maté, wybitny lekarz i autor książki “Bliskie spotkania z uzależnieniem” (serdecznie polecam każdemu!), w obliczu nałogu nie powinniśmy osądzać i pytać “dlaczego uzależnienie?”, ale z empatią zastanowić się “dlaczego ból?”. Nadużywanie alkoholu to często próba ucieczki przed cierpieniem i przewlekłym stresem, z którym zwyczajnie przestajemy sobie radzić.

---

Spis treści

---

Jakie etapy rozwoju choroby alkoholowej wyróżniamy? Szczegółowe omówienie 4 faz uzależnienia od alkoholu wg E. M. Jellinka

W psychoterapii i medycynie wyróżniamy 4 fazy uzależnienia od alkoholu. Każda z nich przejawia się coraz większą utratą kontroli nad spożywaniem substancji oraz coraz silniejszym działaniem mechanizmów obronnych, które zniekształcają sposób widzenia rzeczywistości u chorej osoby.

Proces ten został przedstawiony graficznie po raz pierwszy przez E. Mortona na tzw. Krzywej Jellinka (Jellinek Curve), zwanej też modelem Jellinka (Jellinek model). Obrazuje on w przejrzysty sposób, jak postępuje utrata kontroli nad życiem w czasie wywołana przez nadużywanie alkoholu.

źródło: opracowanie własne na podstawie Addicion and Recovery The Jellinek Curve by E. Morton

Faza 1: Faza prealkoholowa (wstępna), czyli jak zachowuje się początkujący alkoholik?

Faza prealkoholowa, zwana również wstępną lub przedalkoholową, to etap, kiedy picie ma charakter jeszcze towarzyski. Pijemy ze znajomymi, na imprezach, czy w weekend. Brzmi niewinnie, prawda? W końcu “wszystko jest dla ludzi”. Zgadzam się, jednak warto zwrócić uwagę na pewne mechanizmy, które świadczą o tym, że picie wymyka się spod kontroli. 

Jaki jest zatem sygnał ostrzegawczy w fazie wstępnej rozwijającego się nałogu?

Zauważasz, że pijesz już nie tylko dla towarzystwa, ale zaczynasz odczuwać wyraźną ulgę w stresie. Sięgasz po alkohol na rozluźnienie, po ciężkim dniu, tygodniu lub kłótni, bo wiesz, że to zredukuje Twoje napięcie. Niepokojącym sygnałem jest również tzw. “picie na odwagę”. Dzięki paru drinkom stajesz się bardziej towarzyski lub pewny siebie więc celowo sięgasz po kieliszek, bo bez niego nie jesteś taką duszą towarzystwa.
Na tym etapie zaczynamy dotykać potocznie przyjętego określenia “początkujący alkoholik”.

Ten etap jest wyjątkowo podstępny, bo nadużywanie alkoholu nie wzbudza podejrzeń otoczenia lub jest ignorowane i tłumaczone jako coś przejściowego, co minie samo. Jednak największe niebezpieczeństwo kryje się w naszym mózgu, w którym dochodzi do silnego wyrzutu dopaminy i stymulacji ośrodka nagrody. Nieświadomie programujemy w naszej głowie bardzo niebezpieczny mechanizm: 

alkohol = wyrzut dopaminy = stymulacja ośrodka nagrody = szybki i skuteczne poczucie ulgi, satysfakcji, spełnienia

który chcemy powtarzać za każdym razem, gdy poczujemy dyskomfort. Po pewnym czasie, aby poczuć  ten błogi stan rozluźnienia, potrzebujemy coraz większych dawek. 

Etap prealkoholowy trwa to od kilku miesięcy do nawet kilku lat. 

Faza 2: Faza ostrzegawcza alkoholizmu (zwiastunowa), czyli luki w pamięci i ukrywanie picia

Faza ostrzegawcza alkoholizmu, nazywana również zwiastunową zaczyna się, kiedy alkohol zajmuje coraz ważniejsze miejsce w naszej codzienności. Pojawiają się epizody palimpsestów alkoholowych, potocznie nazywanych “urwanym filmem”. To stan, kiedy nasz mózg z powodu zatrucia alkoholem jest w stanie funkcjonować, ale nie zapamiętuje bieżących wydarzeń.

Po czym rozpoznać, że możesz być w fazie ostrzegawczej alkoholizmu?

W fazie zwiastunowej (ostrzegawczej) pojawia się również picie w ukryciu, czy zacieranie “dowodów”, jak np. chowanie butelek, picie w odosobnieniu, picie już przed imprezami (“na podkład”, “beforek”), czy ukrywanie rachunków ze sklepu.

Nasze myśli zaczynają krążyć wokół alkoholu, podczas imprez to my nadajemy tempo kolejek lub sami szukamy okazji do napicia się, często mocno naciąganych, jak np. pochwała od szefa (piję, żeby uczcić), czy kłótnia z partnerem (piję, żeby odreagować). Każda, nawet najmniejsza sytuacja, jest natychmiast filtrowana przez znalezienie wytłumaczenia, dlaczego pijemy kolejną dawkę alkoholu. Pojawiają się mechanizmy iluzji i zaprzeczenia, o których pisałem więcej w artykule “Kiedy picie przestaje być niewinne? 7 objawów alkoholizmu, których nie wolno ignorować”

Bardzo ważnym sygnałem ostrzegawczym na tym etapie jest pojawianie się silnych, natrętnych myśli, by się napić. To jeden z pierwszych objawów głodu alkoholowego.

Faza 3: Faza krytyczna (ostra) uzależnienia od alkoholu, czyli etap utraty kontroli i silnych mechanizmów obronnych

Czym jest faza krytyczna alkoholizmu, zwana również ostrą? To tzw. etap osiowy, czyli moment, w którym całkowicie tracimy kontrolę nad piciem. Na tym etapie osoby uzależnione nie potrafią zapanować nad momentem rozpoczęcia i zakończenia picia oraz ilością spożywanego alkoholu. Taki mechanizm prowadzi wprost do wielodniowych, a nawet wielotygodniowych ciągów alkoholowych.

Po czym poznać fazę krytyczną w alkoholizmie?

Ten etap można porównać do klasycznej pułapki, w której kręcimy się w kółko i nie potrafimy zatrzymać. Utrata kontroli tutaj wcale nie oznacza, że uzależniony upija się za każdym razem “do odcięcia”. Chodzi o coś poważniejszego, bo o łamanie składanych obietnic i naruszanie wewnętrznych granic.

Planowałeś wypić jedno piwo, a budzisz się na kacu i potykasz o tuzin butelek. Poddenerwowany szukasz kolejnej, żeby jak najszybciej uśmierzyć ból, zarówno fizyczny, jak i psychiczny. Zaczyna się poranne „klinowanie”, bo objawy zespołu abstynencyjnego (przeczytasz o nich więcej w tym artykule) są nie do zniesienia.
 

Faza 4: Faza chroniczna uzależnienia od alkoholu, czyli równia pochyła i ostatnia szansa na ratunek

Moi pacjenci często pytają mnie jaka jest ostatnia faza alkoholizmu? To faza chroniczna, zwana również przewlekłą. To tutaj najmocniej zauważysz ciągi alkoholowe, które potrafią trwać wiele dni, a nawet tygodni. Osoba uzależniona kompletnie ignoruje sygnały zewnętrzne, które mogłyby doprowadzić do konfrontacji z chorobą i podjęciem leczenia.

Po czym poznać ostatnią fazę uzależnienia?

W tym stadium alkohol staje się jedynym motorem napędowym do życia. Jak łatwo się domyślić, picie trwa niemal bez przerwy. Ważnym aspektem jest mocny spadek tolerancji przyjmowanych dawek, ponieważ wątroba i układ nerwowy przestają radzić sobie z toksyną, którą wlewamy w siebie niemalże bez przerwy.

Chory może doświadczyć delirium tremens (inaczej majaczenie alkoholowe lub biała gorączka, czyli najcięższy objaw zespołu astynencyjnego, który jest zagrożeniem życia), a także psychozy alkoholowej (zwanej też schizofrenią alkoholową, czyli ostre zaburzenie psychiczne, w którym występują między innymi halucynacje, urojenia, lęki, co wymaga pilnej hospitalizacji).

Ile trwa faza chroniczna alkoholizmu?

Ostatni etap uzależnienia od alkoholu trwa do momentu, w którym nastąpi interwencja medyczna, pacjent zdecyduje się na leczenie i psychoterapię (często w wyniku tragicznych konsekwencji) lub… do śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku lub wyczerpania organizmu.

Test na alkoholizm, zobacz na jakim etapie uzależnienia jesteś

Poniższy test opiera się na klinicznych wskaźnikach diagnostycznych. Odpowiedz szczerze „TAK” lub „NIE”. Dzięki temu możesz wstępnie zorientować się, czy występują u Ciebie objawy alkoholizmu i na jakim etapie 4 faz uzależnienia od alkoholu możesz się znajdować.

Pamiętaj, że test ma charakter poglądowy, a wynik nie stanowi diagnozy. Aby uzyskać profesjonalną diagnozę i pomoc w zdrowieniu, skonsultuj się ze specjalistą, np. terapeutą leczenia uzależnień lub lekarzem psychiatrii.

1. Czy zauważyłeś, że potrzebujesz wypić więcej alkoholu niż dawniej, aby poczuć ten sam efekt odprężenia i rozluźnienia?
2. Czy picie alkoholu jest Twoim głównym sposobem na odreagowanie stresu i napięcia w ciągu tygodnia?
3. Czy zdarzyło Ci się obudzić po imprezie i nie pamiętać fragmentów minionego wieczoru (tzw. urwany film)?
4. Czy szukasz okazji do napicia się alkoholu, pijesz pospiesznie przed wyjściem na imprezę lub ukrywasz przed bliskimi ilość wypijanego alkoholu?
5. Czy kiedykolwiek obiecywałeś sobie rano, że danego dnia nie będziesz pić, a wieczorem i tak sięgałeś po alkohol (łamanie własnych obietnic)?
6. Czy zdarzyło Ci się pić alkohol z samego rana (tzw. klinowanie), aby złagodzić ból głowy, niepokój lub drżenie rąk po wczorajszym piciu?
7. Czy zdarza Ci się pić alkohol w kilkudniowych ciągach, całkowicie zaniedbując z tego powodu pracę, pasje lub rodzinę?
8. Czy pijesz alkohol mimo tego, że lekarz wyraźnie wskazał, że niszczy to Twoje zdrowie (np. wątrobę, układ nerwowy) lub z powodu picia rozpada się Twój związek?

WYNIKI:

• Twierdzące odpowiedzi na pytania 1-2: Prawdopodobieństwo przebywania w fazie prealkoholowej. Twój organizm zaczyna tolerować większe dawki trucizny, a Ty uczysz się regulować emocje za pomocą substancji. To ostatni dzwonek na łatwe wycofanie się.
• Twierdzące odpowiedzi na pytania 3-4: Prawdopodobieństwo wejścia w fazę ostrzegawczą. Luki w pamięci i ukrywanie picia to wyraźne sygnały, że układ nerwowy zaczyna szwankować, a Ty tracisz obiektywizm wobec nałogu.
• Twierdzące odpowiedzi na pytania 5-6: Bardzo wysokie prawdopodobieństwo fazy krytycznej. Przymus picia, łamanie obietnic i poranne klinowanie to kliniczne dowody na rozwinięte uzależnienie fizyczne i psychiczne oraz utratę kontroli.
• Twierdzące odpowiedzi na pytania 7-8: Wskazują na głęboką fazę chroniczną. Choroba kieruje Twoim życiem, a picie ciągami mimo potężnych szkód zdrowotnych i moralnych stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

Gdzie szukać pomocy w wyjściu z uzależnienia?

Jeżeli w powyższym teście zidentyfikowałeś u siebie (lub swojego bliskiego) sygnały utraty kontroli, pamiętaj, że znalezienie odpowiedniej pomocy to najlepszy kolejny krok, jaki możesz wykonać. Uzależnienie to choroba, z której można zdrowieć.

Samoleczenie bardzo rzadko bywa skuteczne przy tak głębokim przeprogramowaniu układu nagrody i potężnych mechanizmach iluzji i zaprzeczeń. Terapia uzależnień to bezpieczna przestrzeń, w którym terapeuta pomaga Ci walczyć z chorobą bez oceniania cię.

Na co dzień w moim gabinecie w Zduńskiej Woli i Łasku, pomagam osobom uzależnionym wypracować własną i skuteczną metodę walki z nałogiem.

Wiem, że część pacjentów z różnych powodów, jak np. odległość, czy mało czasu, nie decyduje się na terapię, odbierając sobie tym samym szansę na powrót do normalnego, pełnego życia. Aby dać szansę na wyzdrowienie każdemu, uruchomiłem terapię online, która pozwala na elastyczne dopasowanie terminów konsultacji. 

Pamiętaj, że jedyny krok, jaki musisz teraz wykonać, to poprosić o pomoc. Resztę drogi przejdziemy wspólnie.

Do połowy XX wieku osoby mające problem z alkoholem traktowano wyłącznie jako zepsute moralnie i pozbawione silnej woli jednostki. Przełom nastąpił dzięki pracom Jellinka.

Jego klasyczna koncepcja została opublikowana w słynnej książce The Disease Concept of Alcoholism (Koncepcja alkoholizmu jako choroby) z 1960 roku. To w niej szczegółowo omówił stworzoną przez siebie typologię alkoholików (typy: Alfa, Beta, Gamma, Delta, Epsilon), wyraźnie oddzielając czysto psychologiczne uwarunkowania picia od niszczycielskiej adaptacji biologicznej prowadzącej do fizycznego głodu i objawów odstawiennych.

Warto dodać, że w latach 50. XX wieku Jellinek pracował dla Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w Genewie jako ekspert w Komisji Zdrowia Psychicznego. Jego historyczne dokumenty archiwalne z tego okresu, takie jak The Nosological Position of Alcoholism in the Light of Psychiatry (Dokument WHO/APD/ALC/6, Genewa 1953) oraz International Experience with the Problem of Alcoholism (Dokument WHO/MENT/58, Genewa 1954), położyły solidne fundamenty pod współczesne klasyfikacje medyczne.

To on udowodnił, że utrata kontroli ma podłoże neurobiologiczne i ukształtował ramy, według których diagnozujemy chorobę alkoholową do dziś. Zrozumienie, że alkoholizm to obiektywny, fizjologiczny proces, pozwoliło zdjąć z pacjentów poczucie winy i otworzyło drogę do powszechnego leczenia odwykowego.

Bibliografia

Książki:

• Benton, S. A. (2015). Alkoholicy wysokofunkcjonujący z perspektywy profesjonalnej i osobistej. Łódź: Wydawnictwo Feeria.
• Bętkowska-Korpała, B. (red.). (2009). Uzależnienia w praktyce klinicznej. Zagadnienia diagnostyczne. Warszawa: Wydawnictwo Edukacyjne PARPAMEDIA.
• Bętkowska-Korpała, B., Modrzyński, R., Celebucka, J., Kotowska, J., Olszewska-Turek, K. (2020). Podręcznik E-POP dla terapeutów uzależnień. Warszawa: PARPA.
• Brewer, J. (2018). Neurologia zachcianek (tytuł oryg. The Craving Mind). Białystok: Wydawnictwo Vital.
• Cierpiałkowska, L., Chodkiewicz, J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
• Jellinek, E. M. (1953). The Nosological Position of Alcoholism in the Light of Psychiatry. Document WHO/APD/ALC/6. Geneva: World Health Organization.
• Jellinek, E. M. (1954). International Experience with the Problem of Alcoholism. Document WHO/MENT/58, WHO/APD/ALC/12. Geneva: World Health Organization.
• Jellinek, E. M. (1960). The Disease Concept of Alcoholism. New Brunswick, NY: Hillhouse Press.
• Maté, G. (b.d.). Bliskie spotkania z uzależnieniem (tytuł oryg. In The Realm Of Hungry Ghost: Close Encounters With Addiction).
• Morrison, J. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
• Reisch-Klose, J., Głowacz, E.. Alkoholik. Instrukcja obsługi. Wydawnictwo Druga Strona.

Rozmowy:

• [Jak zaczyna się ALKOHOLIZM? 3 fazy prowadzące do uzależnienia! | Misja Psychiatria #135], [YouTube], [Misja Psychiatria], [Lekarz psychiatra].
• [Fazy uzależnienia od alkoholu], [YouTube], [Fundacja Studio Psychologii Zdrowia].
• [Sekielski o nałogach: najtrudniejsza rola Borysa Szyca], [YouTube], [Tomasz Sekielski], [Borys Szyc].
• [Sekielski o nałogach: Maciej Frąckowiak – lekarz, który podniósł się z dna], [YouTube], [Tomasz Sekielski], [Maciej Frąckowiak – lekarz]